Τους πολιτιστικούς θησαυρούς που έχει αναδείξει η αρχαιολογική έρευνα – κυρίως του Νίκου Σταμπολίδη – περιλαμβάνει ο τόμος του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Λάτση, που επιμελήθηκαν οι εκδ. Ολκός
Είναι η γη που εικονογράφησε με απτές αποδείξεις τα ομηρικά έπη. Εκείνη που δικαίωσε τον Αριστοτέλη σχετικά με το κατά πόσο η επική ποίηση και ο Ομηρος περιγράφουν την αλήθεια και διέψευσε τον Πλάτωνα που υποστήριζε το αντίθετο. Στο χώμα της υψώθηκε για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία μνημείο στον Αγνωστο Στρατιώτη. Είναι ο τόπος καταγωγής του Τιμόχαρη, πατέρα του Πυθόκριτου, του δημιουργού της περίφημης Νίκης της Σαμοθράκης, αλλά κι εκείνος που έδωσε την πρώτη ύλη για να σμιλευτεί η Κυρία της Οσέρ, από τα σημαντικότερα έργα για την εξέλιξη της γλυπτικής και από τα αντιπροσωπευτικότερα της δαιδαλικής τεχνοτροπίας (σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου). Η πόλη που κατάφερε να μείνει φωτεινή μέσα στον ζόφο των λεγόμενων Σκοτεινών Χρόνων (11ος-9ος αι. π.Χ.) και να έχει φωνή στην Περίοδο της Σιωπής (6ος-5ος αι. π.Χ.). Και εκείνη που είχε ως ιδρυτή και πολιούχο της τον προστάτη κι ευεργέτη κάθε νέας ζωής, τον δαίμονα Κουρήτη με το όνομα ε-λε-υ-θή-ρ, που χόρευε ένοπλος και χτυπούσε την ασπίδα του μαζί με τους συντρόφους του για να μην ακουστεί το κλάμα του μικρού Δία και τον καταπιεί ο Κρόνος.
Είναι η Ελεύθερνα. Η θρονιασμένη στην καρδιά της Κρήτης, στη μέση περίπου της απόστασης από την Κυδωνία στην Κνωσό κι ακόμα στον δρόμο από τη Φαιστό και τη Γόρτυνα στα νότια έως τη βόρεια παραλία. Πόλη που εδώ και 36 χρόνια αποκαλύπτει σιγά σιγά τη λάμψη της και διεκδικεί με τους θησαυρούς στα σπλάγχνα της να γράψει κεφάλαια του παρελθόντος του νησιού πέραν του μινωικού. Να διηγηθεί ιστορίες με γενναίους πολεμιστές και ισχυρές πριγκίπισσες, με σπουδαίες τεχνίτριες και κοσμοπολίτες εμπόρους, κι άλλες που μοιάζουν να έχουν ξεγλιστρήσει από τις ραψωδίες της «Ιλιάδας», αλλά και καθημερινές, όπως του πιστού λαγωνικού που πέθανε και τάφηκε δίπλα στον νεαρό κύριό του.«Κούρεμα» φόρων με γονικές παροχές και δωρεές
Στην πόλη αυτή είναι αφιερωμένος ο καλαίσθητος και πολυτελής τόμος του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση και της Lamda Development, τον οποίο επιμελήθηκαν και φέτος οι εκδόσεις Ολκός, υπό τον τίτλο «Eλεύθερνα». Τη μελέτη, η οποία έρχεται να προστεθεί στους ήδη 18 τόμους του εκδοτικού προγράμματος «Ο κύκλος των μουσείων» – το οποίο εμπνεύστηκε ο Βαγγέλης Χρόνης κι επιστρέφει ύστερα από απουσία τεσσάρων ετών -, υπογράφει ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ανασκαφέας του χώρου από το 1985, Νίκος Σταμπολίδης (μαζί με τους Πέτρο Θέμελη ως το 2003 και Αθανάσιο Καλπαξή έως το 2009) και συνοδεύεται από πρόλογο της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και φωτογραφίες του Σωκράτη Μαυρομμάτη.
Η ορθή πέτρα
Αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής δεν είναι άλλος από το νεκροταφείο της Ορθής Πέτρας. Ενας κόσμος νεκρών, που θα έπρεπε να είναι βυθισμένος στη σιωπή. Κι όμως η ανασκαφική σκαπάνη τον έχει μετατρέψει σε μέγα ραψωδό. Διότι στη νεκρόπολη των 1.300 τ.μ. στη δυτική πλαγιά του λόφου Πρινέ και κάτω από το τριπλό χάλκινο στέγαστρο που παραπέμπει στις χάλκινες ασπίδες που έκρουαν οι Κουρήτες για να προστατέψουν τον Δία, δεν βρέθηκαν μόνο περίτεχνα κοσμήματα, όπως το περιδέραιο από χρυσό και ορεία κρύσταλλο που μοναδικό ανάλογό του έχει βρεθεί στον λεγόμενο τάφο της πριγκίπισσας στη Σαλαμίνα της Κύπρου και το άλλο από ντυμένες με ύφασμα χάντρες φαγεντιανής που μαρτυρούν ταξίδια στη Φοινίκη, την Αίγυπτο και την Κύπρο. Αγγεία με υδρόβια πτηνά και μυθικά τέρατα που δείχνουν τις σχέσεις της Ελεύθερνας με τις Κυκλάδες και τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. «Σκοτωμένα» όπλα – λυγισμένα δηλαδή -, ώστε να μην μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξανά αλλά να παραμείνουν ως κτερίσματα, και χρυσές περίτεχνες ταινίες με τις οποίες κοσμούσαν τα υφάσματα.
Vaterlo 