Την εποχή που η Ερμούπολη μεσουρανούσε ως μια από τις πιο διάσημες πόλεις του πολιτισμένου κόσμου η ομπρέλα, μαζί με το καπέλο ήταν τα βασικά αξεσουάρ όλων των ανθρώπων γενικότερα, ανδρών και γυναικών.

Δεν υπήρχε σοβαρός κύριος ή κυρία που να μην κρατά μια ομπρελά ή ένα μπαστούνι σε κάποιες περιπτώσεις και σίγουρα να φορούσε ένα καπέλο. Δεν την χρησιμοποιούσαν μόνο για την βροχή αλλά και την προστασία από τον ήλιο αλλά και ακόμα ως απλό αξεσουάρ ομορφιάς, εντυπωσιασμού και εμφάνισης αλλά και… δύναμης. Όσο πιο όμορφη και ακριβή ήταν η ομπρέλα που κρατούσε ο κύριος ή κυρία τόσο πιο πολύ έδειχνε την κοινωνική του/της θέση και δύναμη.

Η Ερμούπολη τα παλιά χρόνια είχε οτιδήποτε είδος βιομηχανίας και βιοτεχνίας κυκλοφορούσε στον πολιτισμένο κόσμο. Αυτό είναι γνωστό και όλοι λίγο πολύ το γνωρίζουν. Ελάχιστοι όμως γνωρίζουν ότι είχε ακόμα και βιοτεχνία ομπρελών και μάλιστα εξαιρετικής ποιότητας με εξαγωγές ακόμα και σε άλλες ελληνικές πόλεις της Ελλάδος. Η μικρή αλλά σπουδαία και διάσημη αυτή βιοτεχνία ομπρελών βρισκόταν σε ένα σημείο κλειδί για τους Ερμουπολίτες. Στην Μητρόπολη της Σύρου δίπλα ακριβώς στον Ιερό Ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος.

Κάθε μέρα χιλιάδες Ερμουπολίτες και επισκέπτες περνούσαν και περνούν από εκεί.

Για να σας προσδιορίζω το ακριβές στίγμα που βρίσκεται σήμερα ότι έχει απομείνει από αυτήν θα σας πω ότι βρίσκεται την γωνία ακριβώς ανεβαίνοντας τα σκαλιά για να μπείτε στην Ομήρου.

Ο ναός της Μεταμορφώσεως έχει τρεις πύλες. Μία αυτή που βρίσκεται στο σημείο της παιδικής χαράς. Η δεύτερη ανεβαίνοντας τον γρανίτινο δρόμο απέναντι και στην μέση του κηπαρίου και η άλλη επί της Ομήρου. Παλιά σε αυτό το σημείο ακριβώς στην γωνία απέναντι από την εκκλησία βρισκόταν και ένας φούρνος, ίσως θα το θυμάστε οι παλιοί.

Εγώ τον θυμάμαι αυτόν τον φούρνο και μια καλή κυριούλα φουρνάρισσα. Υπάρχει ακόμα ο πέτρινος πάγκος που η φουρνάρισσα έδινε τα ψωμιά στους πελάτες της.

Βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την πύλη της εκκλησίας. Ήταν ο φούρνος της κ. Μαρίας, σήμερα εντελώς γκρεμισμένος ξεχωρίζει μόνο το «πάσο» που έδινε τα ψωμιά και τα αρτοπαρασκευάσματα της η φουρνάρισσα. Δίπλα στον φούρνο «φάτσα» ανεβαίνοντας τα σκαλιά από τον γρανίτινο δρόμο το θρυλικό ψιλικατζίδικο της κυρά Ζαμπέτας.

Εκεί ακριβώς στην γωνία υπάρχει ένα παλιό μικρό πέτρινο σπιτάκι ου ο χρόνος έχει αποτυπώσει ανεξίτηλα το πέρασμα του πάνω του και εδώ και πολλά χρόνια υπάρχει ένας τηλεφωνικός θάλαμος.

Αυτό ακριβώς το πέτρινο σπιτάκι ήταν η περιβόητη Βιοτεχνία Ομπρελών της Σύρου.

Όπως προανέφερα υπάρχει ένα τηλεφωνικός θάλαμος στερεωμένος στον πέτρινο τοίχο και ακριβώς από πάνω του μπορούσε κάποιος να διακρίνει μια πέτρινη πινακίδα ή ότι έχει απομείνει από αυτήν.

Την εποχή που διεξήγαγα την έρευνα και έγραφα το άρθρο η πινακίδα εκείνη δυστυχώς είχε ήδη είχε καταστραφεί αφού κάποια παιδιά είχαν ζωγραφίσει επάνω της κάποιο συμβολικό μήνυμα με μπλε μπογιά και δυστυχώς δεν υπάρχει περίπτωση να μπορέσουμε ξανά να μάθουμε τι ακριβώς έλεγε αφού για να φύγει η μπογιά πρέπει να καταστραφούν και τα ελάχιστα γράμματα που αποδεικνύουν την Βιοτεχνία.

Σαν να μην έφτανε αυτό αργότερα η πινακίδα αυτή «εν μία νυκτί» σβήστηκε με ακόμα πιο βίαιο τρόπο προσπαθώντας να εξαφανίσουν οποιοδήποτε στοιχεία έγραφε επάνω της.

Ωστόσο όσο η πινακίδα υπήρχε εκεί μπορούσε κάποιος με πολύ προσπάθεια να διαβάσει σχεδόν καθαρά το «ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ ΟΜΠΡΕΛΩΝ» και κάτω από αυτό ξεχώριζε χαραγμένο ένα όνομα.

Πιθανώς το όνομα να ήταν «ΙΓΚΟΡ» και παρακάτω ανάμεσα στα μπλε γράμματα τελειώνει σε «… ΙΝΙΑΝ ..» Υποδεικνύοντας ότι ενδεχομένως ο βιοτέχνης ήταν Αρμενικής καταγωγής με Αρμένικο όνομα.

Μαρτυρίες από συνεντεύξεις που έκανα κατά την διεξαγωγή της έρευνας μου σχεδόν μου επιβεβαιώνουν ότι όντως ήταν Αρμένιος ο ιδιοκτήτης και εργαζόταν εκεί ως τον πόλεμο.

Προσωπικά έχω μια αμφιβολία ως προς την εθνικότητα του βιοτέχνη καθ’ ότι ναι μεν η κατάληξη «… ΙΝΙΑΝ ..» θα μπορούσε να παραπέμπει σε Αρμένη αλλά το Ιγκορ σίγουρα δεν είναι Αρμένικο όνομα.

Θα πρέπει να γνωρίζετε πως την εποχή εκείνη (1800-1900) η ομπρέλα, μαζί με το καπέλο ήταν τα βασικά αξεσουάρ όλων των ανθρώπων γενικότερα, ανδρών και γυναικών. Δεν υπήρχε σοβαρός κύριος ή κυρία που να μην κρατά μια ομπρέλα ή ένα μπαστούνι σε κάποιες περιπτώσεις και σίγουρα φορούσε ένα καπέλο.

Μαζί με αυτά τα αξεσουάρ ήταν και η γραβάτα ή το παπιόν. Οι ομπρέλες της εποχής εκείνης δεν ήταν όπως τις ξέρουμε σήμερα. Θα μπορούσαμε να πούμε, πως ήταν άλλες οι ομπρέλες ως αξεσουάρ για την βόλτα και άλλες οι ομπρέλες για την προστασία από την βροχή.

Οι ομπρέλες που χρησιμοποιούταν ως αξεσουάρ έμοιαζαν στην κυριολεξία με περίτεχνα έργα τέχνης με σκαλιστά χερούλια πολλές φορές από ελεφαντόδοντο ή κάποιο αλλά ακριβό υλικό πολλές φορές χρυσό ασήμι ή ξύλο σπάνιας προελεύσεως και πολύ καλής ποιότητας αδιάβροχο ύφασμα ή μετάξι με δαντέλες χρώματα και ραφές.

Η ομπρέλα έδειχνε πλούτο, τιμή αλλά και δύναμη ισχύος. Ήταν δείγμα κοινωνικής θέσης. Χρησιμοποιούνταν επίσης σε διάφορες τελετές και «υπό την σκιάν της» καλύπτονταν προσωπικότητες μεγάλου κύρους και αξιωματούχοι. –πράσινες- άλλες οι αυτοκράτορες –κίτρινες- και άλλες ο λαός. Ήταν δείγμα κοινωνικής θέσης.

Αξίζει να γνωρίζετε λίγα για την εμφάνιση της ομπρέλας στην ιστορία του ανθρώπου.

Η ιστορία της πρώτης ομπρέλας ξεκίνησε περίπου το 3500 π.Χ από την Κίνα. Οι πρώτες εκείνες ομπρέλες ήταν κατασκευασμένες από λαδόχαρτο και μπαμπού. Οι ομπρέλες όμως από την μελέτη της ιστορίας δείχνουν να μην είναι αποκλειστική «εφεύρεση των Αρχαίων Κινέζων μόνο.

Υπάρχει μια πιθανότητα παράλληλα με τους Αρχαίους Κινέζους να έκαναν χρήση της ομπρέλας και οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι αλλά και οι Αρχαίοι Έλληνες.

Έχουμε καταγεγραμμένες απεικονίσεις με χρήση της ομπρέλας ως προστατευτικού μέσου από τον ήλιο προερχόμενες από την Αίγυπτο πριν από 3500 χρόνια. Οι Αιγυπτιακές ομπρέλες ήταν κατασκευασμένες από φύλλα φοίνικα, συνδεδεμένα σε ένα ξύλο. Αρχαίες αιγυπτιακές τοιχογραφίες αποκαλύπτουν την ευρεία χρήση της ομπρέλας από ευγενείς και Φαραώ. Λόγω του κλίματος της Αιγύπτου και των άλλων πολιτισμών της Μεσοποταμίας που χρησιμοποίησαν πρώτοι την ομπρέλα, η χρήση ήταν καθαρά για προστασία από τον ήλιο και όχι από τη βροχή.

Οι Κινέζοι, τον 11^ο π.Χ. αιώνα, χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά μεταξωτές ομπρέλες προκειμένου να προστατευτούν από τη βροχή.

Στην αρχαία Ελλάδα χρησιμοποιούνταν το σκιάδιον στην καθημερινή ζωή τους. Κάτι σαν τις σύγχρονες ομπρέλες, που ανοιγόκλειναν. Μάλιστα, χρησιμοποιούνταν και σε θρησκευτικές τελετές (σε περιγραφές του Αριστοφάνη και του Παυσανία).

Οι Άγγλοι αποικιοκράτες έφεραν τις ομπρέλες από την Κίνα στα μέσα του 18αι. και μέχρι τον 19αι. οι Άγγλοι ερωτεύτηκαν τις ομπρέλες και τις υιοθέτησαν στην καθημερινότητά τους.

Και όπως ήταν φυσικό στην Ερμούπολη που εκείνη την εποχή μεσουρανούσε ο Ευρωπαϊκός πολιτισμός κι οι συνήθειες, θα έπρεπε να υπήρχε τουλάχιστον μια βιοτεχνία κατασκευής ομπρελών και ποιος ξέρει ποσά καταστήματα ακόμα με είδη όπως ομπρέλες, γάντια, μπαστούνια κτλ. Τα καταστήματα αυτά ονομάζονταν «Καταστήματα Νεωτερισμών», μια ονομασία την οποία κράτησαν ως τα σύγχρονα χρόνια.

Η ονομασία «Κατάστημα Νεωτερισμών» υπονοούσε τις νέες τάσεις (μόδες) που έρχονταν με ταχύτητα από την Ευρώπη και που φυσικά την έφερναν οι Ευρωπαίοι Συριανοί.

Άρα λοιπόν η επιχείρηση δεν ήταν απλά μια βιοτεχνία και ένα εμπορικό κατάστημα για ομπρέλες αλλά μια βιοτεχνία που έφτιαχνε ένα από τα βασικά και απαραίτητα αξεσουάρ εμφάνισης της εποχής εκείνης και μάλιστα από τις πρώτες τέτοιες βιοτεχνίες στην Ελλάδα. (Γνωρίζουμε πως τέτοιες βιοτεχνίες υπήρχαν στην Αθήνα, στην Κέρκυρα και στο Ναύπλιο αλλά η Συριανή βιοτεχνία θα πρέπει να ήταν από τις πρώτες στην Ελλάδα.)

Έτσι για την ιστορία θα ήθελα να γνωρίζετε ότι άλλα ενδυματολογικά αξεσουάρ της εποχής εκείνης ήταν τα μπαστούνια για τους άντρες και τα γάντια και η βεντάλια για τις κυρίες (μαζί με την ομπρέλα πήγαιναν μαζί).

Η βεντάλια ειδικά για τις κυρίες ήταν απαραίτητη όχι μόνο στην ζέστη αλλά και για να κρύβουν τον θυμό, την δυσαρέσκειά τους, τον εκνευρισμό τους, την αμηχανία ή την ντροπή (κοκκίνισμα στα μάγουλα). Μην ξεχνάτε πως βρισκόμαστε σε μία εποχή με πολύ διαφορετικές ηθικές από τις σημερινές. Την ίδια χρησιμότητα είχαν και οι ομπρέλες μαζί με την προστασία που παρείχαν.

Και εκτός από αυτό … Air-condition δεν υπήρχαν εκείνη την εποχή, ούτε είχε εφευρεθεί το αδιάβροχο μακιγιάζ. Για τους κυρίους η ομπρέλα εκτός από αξεσουάρ κυριότητας και δύναμης χρησίμευε στο να απωθούν ανεπιθύμητους. Και «ανεπιθύμητοι» εκείνη την εποχή υπήρχαν πάρα πολλοί και πολλών ειδών.

Συνήθως τα καταστήματα που πουλούσαν ομπρέλες πουλούσαν και όλα τα υπόλοιπα μαζί. Κάτι δηλαδή σαν τα σημερινά accessory shops. Πάντα υπήρχαν τέτοια καταστήματα. Η μόδα αλλάζει μόνο. Δυστυχώς όσο και να έψαξα δεν μπόρεσα να βρω περισσότερες πληροφορίες για το όνομα του. Από σκόρπιες πληροφορίες πολύ παλιών Συριανών άκουσα ότι την εποχή που η βιοτεχνία ήταν σε λειτουργία είχε μεγάλη επισκεψιμότητα και πολύ καλές πωλήσεις.

Στα μετέπειτα χρόνια το μικρό πέτρινο σπιτάκι, το κτήριο άλλαξε πολλές ιδιότητες. Μαθαίνω από μια μαρτυρία ότι μετά από το κλείσιμο της βιοτεχνίας στον χώρο αυτόν ιδρύθηκε ένα παραδοσιακό τσαγκαράδικο, με ιδιοκτήτη τον Νικόλαο Φοντάνη. Κάπου μέσα στην δεκαετία του ’70 το θυμάμαι εγώ προσωπικά αφού το πρόλαβα και το έζησα ως Ναυτοπρόσκοπος το πέτρινο σπιτάκι ήταν η «ΣΤΕΓΗ ΤΩΝ ΝΑΥΤΟΠΡΟΣΚΟΠΩΝ» της Σύρου. Θυμάμαι ανάμεσα στα προσκοπικά κονταριά, τις σημαίες κάποια βιβλία και προσκοπικά ρούχα υπήρχαν ράφια ξύλινα και πολύ παλιά. Ήμουν πολύ μικρός για να κοιτάξω προσεκτικότερα άλλες λεπτομέρειες που σήμερα θα μου ήταν πολύ χρήσιμες για να ερευνήσω περισσότερο το θέμα αυτό. Στα επόμενα χρόνια το θυμάμαι ακόμα όταν πουλούσε χαρταετούς.

Δυστυχώς όλα αυτά χάθηκαν στην σκόνη. Αλλά και την ακούσια αδιαφορία του κόσμου. Το έχω πει πολλές φορές. Αν ήξεραν τι άξια θα έχουν μετά από κάποιο διάστημα κάποια κτήρια, αντικείμενα ακόμα και φαινομενικά άχρηστα δεν θα πετούσαμε τίποτα ούτε θα καταστρέφαμε τίποτα. Φυσικά αυτό δεν γίνεται. Από την μία ο κόσμος θα ήταν γεμάτος άχρηστα για την εποχή τους πράγματα και γεμάτος ερείπια. Παρ’ όλα αυτά η γνώση πλέον προλαβαίνει αρκετά να μην χάνονται.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ: Όσο διεξαγόταν την έρευνα αυτή και κατά την εξέλιξη της έμαθα ότι στην Σύρο υπήρχε αν όχι μια βιοτεχνία, κάποια κοπέλα η ομάδα κυριών που έφτιαχναν γάντια. Γάντια όχι για το κρύο αλλά ως το αξεσουάρ που γράφω παραπάνω. Είμαι σίγουρος ότι θα υπάρχουν στην Σύρο συντοπίτες και συντοπίτισσες (φυσικά μεγάλης ηλικίας), ή νεώτεροι που θα έχουν ακούσει για την «μοδάτη» δραστηριότητα της εποχής εκείνης. Θα ήταν ευχάριστο και χρήσιμο αν μας βοηθούσαν στην έρευνα αυτή να εντοπίσουμε ονόματα, περιοχή ή προϊόντα της ενδιαφέρουσας αυτής ιστορικής μαρτυρίας.

ΠΡΟΤΑΣΗ: Η ΟΜΑΔΑ ΦΙΛΩΝ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΡΟΥ καλεί τους αρμοδίους του Δήμου Σύρου Ερμούπολης με κάποιο τρόπο να ΚΑΘΑΡΙΣΟΥΝ την πολύτιμη και ιστορικά ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ και ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΡΟΥ αυτήν πινακίδα και να την ΠΡΟΣΤΑΤΕΨΟΥΝ από περαιτέρω βανδαλισμούς και καταστροφές. Δική μας πρόταση είναι να αφαιρεθεί από αυτό το σημείο και να μεταφερθεί στο Βιομηχανικό Μουσείο και έτσι μια και καλή να προστατευτεί για πάντα. Πρέπει να γίνει ΑΜΕΣΑ αυτό γιατί δυστυχώς οι κακεντρεχείς δεν έχουν κανένα σεβασμό και έτσι κανείς δεν εγγυάται την συνέχεια της ζωής αυτής της ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΠΙΝΑΚΙΔΑΣ που κατάφερε ως σήμερα να επιβιώσει αποδεικνύοντας ένα ακόμα κομμάτι του Συριανού Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.

Πήγες: Μαρτυρίες Συριανών.
Φωτογραφίες: Προσωπικό αρχείο, Βιομηχανικό Μουσείο Σύρου, Ιντερνέτ. (Για τις φωτογραφίες ιντερνέτ η ακριβής προέλευση δεν στάθηκε δυνατή να βρεθεί. Όσοι γνωρίζουν και υπάρχουν πληροφορίες για αυτές παρακαλώ όπως τις αναφέρουν ώστε να αναφερθούν οι πήγες και η προέλευση τους για περαιτέρω έρευνα).

Παναγιώτης Κουλουμπής
Syros Stories