Η ύπαρξη βίαιων συμπεριφορών ανάμεσα σε μαθητές του σχολείου αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο που υφίσταται εδώ και πολλά χρόνια και περιγράφεται με τον όρο εκφοβισμός ή bullying.Το τελευταίο διάστημα στην Ελλάδα ανακοινώνονται στον Τύπο ολοένα και περισσότερα περιστατικά βίας στο σχολικό χώρο που δυστυχώς καταλήγουν σε δυσάρεστες συνέπειες, όπως δολοφονίες ή αυτοκτονίες εφήβων. Είναι ένα πρόβλημα που τις ρίζες του θα πρέπει όλοι όσοι εμπλέκονται στη σχολική κοινότητα να τις μελετήσουν από την πρωτοσχολική ηλικία του παιδιού.

Την ανάγκη λοιπόν σχεδιασμού, εφαρμογής και αξιολόγησης ενός προγράμματος για την καθολική παρέμβαση στη διαχείριση της ενδοσχολικής βίας σε προσχολικό και πρωτοσχολικό περιβάλλον επισημαίνει στο βιβλίο «Τα μυστικά του ουράνιου τόξου», η κυρία Αγγελική Θάνου, Διδάκτωρ στο Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Αγωγής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Το βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Πατάκης» είναι αποτέλεσμα διεπιστημονικής προσέγγισης και συνεργασίας μεταξύ στελεχών της Εκπαίδευσης και εκπαιδευτικών για τη διαχείριση συμπεριφορών σχολικής βίας. «Η ανάγκη αυτού του προγράμματος προέκυψε από την εμφάνιση περιστατικών ενδοσχολικής βίας και εκφοβισμού σε ολοήμερο τμήμα ενός νηπιαγωγείου και σκοπός του είναι η κατανόηση του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού από τα νήπια, η ανοσοποίηση τους ενάντια στις συναισθηματικές δυσκολίες που το φαινόμενο αυτό προκαλεί, η ενδυνάμωσή τους ώστε να διαχειρίζονται εποικοδομητικά τις καθημερινές μικρές ανατροπές ή ματαιώσεις μέσα από την ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων και του θετικού κλίματος καθώς και η θετική αξιοποίηση των ηγετικών προφίλ των νηπίων που αναδύθηκαν», τονίζει η κυρία Θάνου μιλώντας στο Vaterlo .

Η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση των γονέων είναι μια πολύ σημαντική παράμετρος. Η παράλληλη εργασία με τους γονείς των παιδιών  και η εκπαίδευσή τους σε θέματα αυτογνωσίας και αυτοδιαχείρισης ενισχύει πολλαπλά την αποτελεσματικότητα κάθε  παρεμβατικού προγράμματος προληπτικού ή θεραπευτικού. Ο σχετικά  μικρός αριθμός  αξιολογήσεων των παρεμβατικών προγραμμάτων εκφοβισμού περιορίζει την ικανότητά μας για συμπεράσματα και γενικεύσεις. Ωστόσο η επισκόπηση τους προτείνει  ως αρχική διαπίστωση ότι τα προγράμματα στα οποία συμμετέχουν οι γονείς γενικά έχουν βρεθεί να είναι αποτελεσματικά συγκριτικά με όσα οι γονείς απέχουν.

Πώς γίνεται κάτι  να είναι διαρκώς στην επικαιρότητα και να μη θεραπεύεται; Πώς είναι δυνατόν να έχουμε τόσο σημαντικά περιστατικά και κανείς να μην αναλαμβάνει την ευθύνη; Προσωπικά  αυτή η καλοσχεδιασμένη μα τόσο αναποτελεσματική επικαιρότητα εμένα με τρομάζει. Γιατί πετυχαίνει να σοκάρει μεν την κοινή γνώμη και ταυτόχρονα να αμβλύνει τα αντανακλαστικά της. Το ζητούμενο είναι η κοινωνία μας να δημιουργήσει χώρο για τη διαφορετικότητα του καθενός μας, όπου θα υπάρχει αποδοχή για τη συμπεριφορά και την έκφραση όλων μας. Εάν στην κοινότητα που ζούμε νιώθουμε ότι είμαστε όλοι μας ευπρόσδεκτοι τότε τα περιστατικά της βίας δεν θα βρίσκουν γόνιμο έδαφος για να φυτρώσουν.

Οι γονείς μα και ολόκληρη η κοινότητα θα πρέπει να μην αγνοούν το πρόβλημα, σαν να μην υπάρχει, γιατί έτσι γιγαντώνεται. Μειώνοντας τη σημασία του θέματος στέλνουμε ένα μήνυμα στα παιδιά  ότι είμαστε αδιάφοροι σε αυτό που τα απασχολεί. Αντίθετα αναζητώντας την αιτία αυτής της συμπεριφοράς, επιβραβεύοντας την καλή τους συμπεριφορά, αξιοποιώντας τον πλούτο των εμψυχωτικών φράσεων που διαθέτει το λεξιλόγιό μας και ενισχύοντας  τη σταθερότητα στην καθημερινή ρουτίνα του υπάρχουν αρκετές ελπίδες. Είτε το παιδί  είναι ένας νταής ή ένας στόχος εκφοβισμού, ο τρόπος διαχείρισης του φαινομένου θα έχει μια μακροπρόθεσμη επίδραση σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Μπορεί να είναι χρονοβόρο αλλά αξίζει τον κόπο!

Το παιδί που εκφοβίζει  το οποίο συχνά γεννά αντιφατικά συναισθήματα και συγκεντρώνει αν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Σε πολλούς ανθρώπους γεννά θυμό και αγανάκτηση ενώ πολλοί αναγνωρίζουν την ανάγκη για στήριξη που έχει αυτό το παιδί. Θα πρέπει να μη λησμονούμε ότι πίσω από ένα παιδί που εκφοβίζει μπορεί κανείς να ανακαλύψει, ανάγκη για κυριαρχία πάνω σε άλλους, αδυναμία ελέγχου παρορμήσεων και ικανότητας αυτοελέγχου, αδυναμία τήρησης κανόνων και ορίων, διογκωμένη αυτοεικόνα, έλλειψη αίσθησης του μέτρου, είναι εχθρικό απέναντι στο περιβάλλον του (ιδιαίτερα σε γονείς και εκπαιδευτικούς) και απόλυτη έλλειψη ενσυναίσθησης. Τολμώ λοιπόν να πω ότι είναι θύμα των συνθηκών που δημιουργούν αυτή την προσωπικότητα και θύτης στην ανάγκη του να διαχειριστεί το δύσκολο εαυτό του.

Ας μη ξεχνάμε τη φράση του μεγάλου Μάνου Ελευθερίου, Συριανού στην καταγωγή, που λέει ότι το άλλο μισό του ανθρώπου είναι το παραμύθι. Ο παραμυθιακός λόγος υπηρετεί το χάδι, μοιάζει με σοφό γέροντα που τα γνωρίζει όλα και μας προετοιμάζει να κατανοήσουμε τη ζωή απαλά, ανώδυνα. Έρχεται πατώντας στα ακροδάχτυλα και ανοίγει πόρτες στην ύπαρξή μας που δεν ξέρουμε ότι υπάρχουν, αρκεί να το προσεγγίζουμε με στοργή και σεβασμό. Απέναντι στη λογική με τις αυθαίρετες κατασκευές της έρχεται το παραμύθι με υπερβατικό, μαγικό λόγο και άγνωστα μυστικά και ισορροπεί τη ζωή μέσα μας. Ανεξήγητη αλχημεία!

Θα σταθώ για λίγο στον τίτλο ενός πρόσφατου βιβλίου σας για μικρά και… μεγάλα παιδιά, ’’Το αγόρι που αγαπούσε το ουράνιο τόξο» και θα αδράξω την ευκαιρία να σας ρωτήσω πόσο συχνά βλέπουμε το «ουράνιο τόξο» στην ελληνική σχολική πραγματικότητα, η οποία αναμφίβολα είναι γεμάτη από «καταιγίδες»;

Το βιβλίο μου αυτό προβάλλει έναν ήρωα ο οποίος υπερβαίνει την πραγματικότητα και υπηρετεί το στόχο του που είναι να ανέβει να περπατήσει το ουράνιο τόξο. Στο ταξίδι του έχει ελπίδα και πίστη και το επιτυγχάνει. Η σχολική πραγματικότητα βιώνει πολλές καταιγίδες όπως και η ίδια η ζωή. Όμως στο τέλος της νεροποντής βγαίνει πάντα το ουράνιο τόξο φορτωμένο ελπίδα και χαρά.  Το ζητούμενο, όσον αφορά τα σχολεία μας,  είναι να γίνουν κατανοητά εκείνα τα χαρακτηριστικά του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος, που θα οδηγήσουν τα παιδιά στο ευ ζην, θα τα βοηθήσουν να γίνουν άτομα ικανά να χρησιμοποιούν τις δυνατότητές τους και τις αρετές τους και να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της ζωής με επιτυχία, αλλά και να δημιουργούν μέσα από αυτούς, να ανοίγουν νέους δρόμους που προάγουν τη ζωή και την κοινωνία.

Όλες οι καταστάσεις κρίνονται στο χρονικό πλαίσιο στο οποίο συμβαίνουν. Η μόρφωση θεωρώ ότι διαχρονικά  είναι ένα πολύτιμο αγαθό για τον κάθε άνθρωπο και αναφέρομαι στην κοινωνική μόρφωση, στη συναισθηματική και στην πνευματική. Δεν με αφορούν καθόλου οι παραφουσκωμένοι άνθρωποι  με απλή σώρευση γνώσεων και θεωριών. Εκείνο που απουσιάζει σήμερα στην κοινωνία μας είναι οι δεξιότητες ζωής. Αναφέρομαι στις λειτουργικές, στις συμπεριφορικές και στις επιδεξιότητες. Ως κοινωνία έχουμε ανάγκη από ανθρώπους με υψηλή αισθητική, με ενσυναίσθηση, με ευγένεια και αλληλεγγύη αλλά παράλληλα ανθρώπους που να είναι σε θέση να αλλάξουν έναν λαμπτήρα όταν αυτός καεί.